Vrije ruimte

In de seculiere openbare ruimte bepaalt niemand de regels. Of toch wel?

Met twee vriendinnen bezoek ik het toneelstuk Niet meer zonder jou in Theater Bellevue in Amsterdam. Op de grond zittend in een zaal die is ingericht als een Turkse woonkamer, ziet het publiek hoe een moeder en een dochter elkaar geselen – verbaal (hoewel we eenmaal ook getuige zijn van een fysieke worsteling en de moeder zo nu en dan steentjes naar haar dochter gooit en haar slaat met een pantoffel). De moeder, Havva Oral (68), gekleed in een traditioneel Turks gewaad en een hoofddoek, zit gedurende de voorstelling op een stoel, als een sultan op een troon, die tegelijk een beklaagdenbank is; haar dochter Nazmiye (47), met rode naaldhakken en in een sexy rode jurk, loopt als een getergd dier door het publiek.

cy-6f1xwiaee6hr

De gemeenschap

De moeder is een eerste-generatie Turkse migrant, en volkomen thuis in de orthodox Islamitische gemeenschap. Ze is teleurgesteld in haar dochter, die zich van deze gemeenschap geëmancipeerd heeft: Nazmiye ging uit huis om te studeren, trouwde met een ongelovige Nederlandse man, van wie ze ook weer scheidde, en voedt haar dochters op als individuen. Havva verwijt haar dochter dat ze sinds haar puberteit alleen maar gedaan heeft wat ze zelf wilde. De dochter, de tweede generatie die in Nederland is opgegroeid, verwijt haar moeder dat ze haar geen ruimte gaf en geeft haar leven naar eigen goeddunken in te richten. Zelfs haar lichaam is niet van haarzelf, maar van de gemeenschap. Ze wil, of eist zelfs, erkenning van haar moeder voor het leven waarvoor ze gekozen heeft.

Openbaarheid

Tegenover die gemeenschap plaatst de dochter de openbaarheid, een vrije ruimte waarin, zegt ze, niemand de regels bepaalt. Zo’n ruimte is een andere, nieuwe gemeenschap, maar een die niet verstikt, maar juist vrij maakt.

Het wordt de kijker al snel duidelijk dat de voorstelling niet onvermijdelijk afstevent op verzoening. Moeder en dochter zullen elkaar tegen het slot niet huilend in de armen vallen. De vrouwen hebben elk hun eigen waarheid, die onverenigbaar lijken, terwijl hun biografieën verstrengeld zijn. Tegelijk weigeren beide koppig de band met de ander door te snijden.

Leben? oder Theater?

De artistieke vorm is fascinerend en ongemakkelijk. We kijken naar een dochter met haar werkelijke moeder. In hun teksten refereren de twee vrouwen voortdurend aan de buiten-theatrale werkelijkheid en de voorstelling wordt aangekondigd als een ‘openbaar gesprek’. Soms weet je niet helemaal zeker of je wel naar theater kijkt.

Maar het is wat mij betreft theater op z’n best. De teksten zijn prachtig en scherp en ontdaan van elk sentiment. Het is een bijzonder enerverende kijkervaring (het is beslist geen Hollywood tearjerker, maar toch is vrijwel iedereen in het publiek aan het einde in tranen). De beschuldigingen over en weer zijn heftig. En halverwege de voorstelling vraag ik me af of de moeder niet verdwaald is in een voor haar wezensvreemde plek, de publieke en seculiere ruimte van het theater, te midden van mensen die er waarschijnlijk vrijwel allemaal een andere levensbeschouwing op na houden dan zij. Het publiek bestaat in dit theater om de hoek bij het Leidseplein uit witte Nederlanders, voornamelijk wat oudere vrouwen, en een enkele Turkse bezoeker zonder hoofddoek; ik denk dat het dus veilig is om te zeggen dat er nauwelijks tot geen orthodox-islamitische toeschouwers waren. Identificeren deze kijkers zich niet onwillekeurig met de dochter, omdat de situatie en levensbeschouwing van de moeder moeilijker inleefbaar is? Wordt de moeder niet onnodig hard aangepakt? Ze heeft de publieke, geseculariseerde opinie immers toch al tegen zich. Bevestigt het dit publiek niet simpelweg in bestaande vooroordelen over de orthodoxe Islam?

Droog

Maar we kijken hier niet naar een abstraherende beschouwing over de Islam in botsing met de moderniteit, maar naar de verbeelding van de concrete, geleefde situatie van de relatie tussen deze moeder, Havva, en deze dochter, Nazmiye. En de moeder houdt zich soeverein staande. Ze doet vreselijke uitspraken over en tegen haar dochter, maar is ook eerlijk, nuchter en komt regelmatig onverwacht droog-grappig uit de hoek.

nietmeerzonderjou.jpg

Fotoportretserie bij de voorstelling Niet meer zonder jou van Cigdem Yüksul

Multiculturalisme

Na afloop bespreken mijn vriendinnen en ik (geen van allen moslim) het stuk na in de kroeg.

“Dat van die vrije ruimte, waarbinnen niemand de regels bepaalt, is natuurlijk onzin,” begint vriendin 1. De dochter, vindt ze, bepaalt hier namelijk de spelregels; haar moeder heeft zich naar haar gebogen, naar haar wereld, namelijk het theater, waar zij haar nieuwe thuis heeft gekozen, door aan deze voorstelling mee te doen. Havva’s biografie staat niet meer toe dan wat ze doet. Ze houdt duidelijk van haar dochter en heeft nooit het gesprek beëindigd, hoezeer ze de levensstijl van haar dochter ook afkeurt. En multiculturalisme betekent niet dat een groep de regels bepaalt voor iedereen. Wérkelijk multiculturalisme betekent botsing en mogelijk bijzonder pijnlijke verschillen.

De ervaring van vriendin 2 is een heel andere. “Ik ben vast neokoloniaal, maar ik kan niet anders dan sympathie hebben voor de strijd van de dochter om de erkenning van haar moeder te krijgen voor haar autonomie.”

Gespleten

Ik ga heen en weer tussen de twee perspectieven, en kom tot de slotsom dat ik gespleten ben: enerzijds een politiek beschouwer, anderzijds een gesitueerd persoon. Ik deel de sympathie voor het politieke ideaal van multiculturalisme met vriendin 1. De geseculariseerde Europese publieke ruimte is per definitie geen neutrale vrije ruimte. Het ideaal van individuele vrijheid of autonomie zélf is dat al niet eens. Dat lijkt me niet perse problematisch, wel wanneer een dergelijk particulier ideaal zichzelf voorstelt als universeel. Dan ligt een monocultuur op de loer, en de dwang van anderen om zich te assimileren aan dat vals-universele ideaal en wordt pluralisme en misschien zelfs pluraliteit vernietigd.

Liberalisme

Tegelijk ben ik ook een kind van ouders en iemand met een bepaalde, Westerse, seculiere en liberale levensbeschouwing (die ik deel met mijn vriendinnen): de politieke, sociale en persoonlijke idealen van gelijkheid en individuele vrijheid. Van die levensvisie kan ik niet zonder slag of stoot afstand doen, zonder daarmee iets te verliezen dat ik ervaar als wezenlijk van mijzelf, hoezeer het misschien ook een product is van mijn toevallige omgeving en opvoeding. Belangrijker dan mijn persoonlijke identiteit is nog wel dat ik die waarden als politieke idealen onderschrijf, hoezeer ik ook weet dat liberalisme en gewelddadigheid elkaar niet uitsluiten. Toch ben ik niet bereid tot een volledige verwerping van het liberalisme, wat mij in veel van de academische kringen waarin ik verkeer verdacht maakt (lees, inderdaad, neokoloniaal).

Perspectief

Toch: het is waardevol om nu eens van zo dichtbij een inkijkje te hebben gekregen in het perspectief van iemand, de moeder, die voor mij anders onzichtbaar zou zijn gebleven, omdat een dergelijke stem nauwelijks van zich doet horen of gehoord wordt in het publieke debat.

Openheid

Later luister ik een podcast waarin de dochter en de moeder geïnterviewd worden over de voorstelling. Wat me opvalt, is hoezeer beide hechten aan openheid over de waarheid (welke dan ook), ook al betekent dat voor de twee vrouwen misschien niet precies hetzelfde. Dat de dochter gesteld is op openheid weten we al, zij heeft immers het initiatief genomen voor de voorstelling. De moeder zegt: “Ik ben niet veranderd door het spelen in deze voorstelling. Maar ik kijk nu wel uit verschillende ramen.” En: “Ik ben het niet gewend om op een podium te staan, maar ik breng alleen in de openbaarheid wat God toch al weet. Dus dat is niet erg, maar juist goed.” (Luisteren, die podcast, als je iets waarachtigs, wijs en grappigs wilt horen!)


  • Het toneelstuk Niet meer zonder jou is geregisseerd door Adelheid Roosen en geproduceerd door Platform Zina. Bij de voorstelling hoort een fotoportret-serie van Çiğdem Yüksel die enige tijd in de openbare ruimte (Amsterdamse tramhokjes) hingen. Seval Okyay speelt tijdens de voorstelling de saz, zingt en vertaalt Havva’s woorden in het Nederlands. Het stuk is nog tot het einde van dit jaar te zien in Theater Bellevue in Amsterdam.
  • Leben? oder Theater? is de titel van de autobiografie in schilderijen door de joods-Duitse kunstenaar Charlotte Salomon (1917-1943).

Naschrift

dag marieke, dank dank voor je blogpost. ‘k zwierde uitvoerig door al je nuances. wat een heerlijkheid zo’n publieks visie.
echt wonderschoon. dank om dit met ons te delen
hartelijks en wintergoeds adelheid
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s