Ongelijkheid


Bron: website van de Nelson Mandela Foundation 

De intellectuele elite uit de wijde regio heeft zich hier, op 3 oktober, verzameld op de satelliet campus van de University of Johannesburg (UJ) in Soweto. Deze township, op ongeveer 20 minuten rijden van het centrum van Johannesburg, is een passende locatie voor de jaarlijkse Nelson Mandela lezing over ongelijkheid die ditmaal wordt gegeven door de Franse econoom Thomas Piketty. Onder Apartheid was Soweto altijd de bakermat van verzet tegen het regime en hier werd 60 jaar geleden de Freedom Charter aangenomen door het ANC en een aantal Indiase, coloured en witte politieke organisaties.‘Top of the class’

Piketty geeft de Zuid-Afrikaanse regering op nette wijze een veeg uit de pan. Hij laat zien dat Zuid-Afrika een van de meest ongelijke landen ter aarde is. Wat ongelijkheid betreft, zegt hij met een opgeruimd soort ironie, is het land ‘top of the class’. Sterker nog, sinds het einde van de Apartheid in 1994 is het land alleen maar ongelijker geworden. De top 10% van rijkste mensen bezit er tussen 60% en 65% van de totale inkomsten in het land. Ter vergelijking: in Brazilië is dit volgens hem 50-55%, in de Verenigde Staten 45-50% en in Europa 30-35%. Het is niet verwonderlijk dat hij zijn boek Capital in the 21st Century begint met een beschrijving van het bloedbad in Marikana, een dorp op een half uur rijden van Johannesburg. Daar werden op 16 augustus 2012 34 mijnwerkers (en nog 10 in de voorafgaande dagen) door de politie doodgeschoten bij een platinamijn in handen van het Britse concern Lonmin. De mijnwerkers voerden een vreedzame staking waarin ze een loonsverhoging eisten. In plaats van op te komen voor haar leden, gooide de nationale mijnwerkersvakbond NUM het op een akkoordje met de politie, het plaatselijke bestuur en de mijnmagnaten om de staking neer te slaan. Dit bloedbad, het meest dodelijke geweld van de staat tegen haar burgers in Zuid-Afrika sinds het Sharpeville bloedbad in 1960, toont volgens Piketty op extreme wijze wat de effecten zijn van grote sociaal-economische ongelijkheid: geweld en stagnerende ontwikkeling, welvaart en economische groei. Gelijkheid heeft dus voor Piketty een instrumentele en niet zozeer een intrinsieke waarde.

Effectieve rechten

Wie ook maar iets heeft gehoord over het werk van Piketty⎯hij is inmiddels wereldwijd een rockster ⎯weet dat hij onvermoeibaar aantoont dat (sociaal-economische) gelijkheid in de geschiedenis nooit door de markt tot stand gebracht is, maar steeds door overheidsinterventie. De oplossing voor de ongelijkheid in Zuid-Afrika bestaat volgens hem uit de invoering van een aantal ‘effectieve’ in plaats van formele rechten: het recht op werk tegen een fatsoenlijk loon (minimumloon), op hoogwaardig publiek onderwijs, op bezit (landhervormingen) en op ‘economische en politieke democratie’ (participatie van werknemers in de besluitvorming in bedrijven). Een voorwaarde daarvoor, zo herhaalt hij keer op keer, is grotere transparantie over wie wat verdient, zodat vermogen belast kan worden.

De Global North

In het slotdeel van zijn lezing gaat Piketty in op de hypocrisie van (wat ik maar even noem) de Global North ten aanzien van Afrika. Enerzijds lezen Europa en Noord-Amerika Afrikaanse regeringen voortdurend de les over bestuur en transparantie, maar anderzijds zijn het hun eigen multinationals en rijke burgers die profiteren van een gebrek aan transparantie, van belastingontduiking en belastingparadijzen. Bovendien vloeit er zeker dubbel zoveel geld Afrika uit naar investeerders in de rijke landen in het Noorden dan er in omgekeerde richting aan ontwikkelingshulp wordt ingepompt. Dat de platinamijnen in Marikana in handen zijn van een Brits bedrijf is geen toeval. Piketty roept op tot een veranderingen in het internationale recht, zodat Afrikaanse regeringen eerlijke belastingmaatregelen kunnen doorvoeren, en zo voorkomen dat de rijken en het bedrijfsleven zich aan hun verantwoordelijkheid kunnen onttrekken, of alleen wanneer het hen zo uitkomt in de vorm van liefdadigheid. ‘Ik begrijp best dat mensen met veel geld graag zelf willen bepalen hoeveel ze bijdragen aan wat voor project dan ook, maar het is erg moeilijk om een samenleving te organiseren waarin duizenden mensen zelf wel bepalen hoeveel ze aan het algemene belang willen bijdragen’, merkt Piketty fijntjes op. De EU en de Verenigde Staten zouden het voortouw moeten nemen in het doorvoeren en reguleren van een ‘mondiaal publiek financieel register’ zodat duidelijk is wie ter wereld wat bezit.

Neo-kolonialisme

De goede bedoelingen ten spijt – Piketty roept de Global North op om de hand in eigen boezem te steken en economische verantwoordelijkheid te nemen voor het enorme onrecht en de grote ongelijkheid die ze door kolonisatie (en Apartheid) in Afrika hebben aangericht – komt mij dit laatste voor als een vorm van neo-kolonialisme. Dat is immers precies het verwijt dat Afrikaanse regeringen het ‘Westen’ maken binnen een andere sfeer in het volkerenrecht, het internationaal strafrecht. Zij klagen dat het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag partijdig is ten aanzien van Afrika: sinds haar oprichting in 2002 heeft het hof louter Afrikanen vervolgd. Afgelopen juni weigerde president Zuma om die reden nog gehoor te geven aan een uitleveringsbevel van het ICC toen de voor misdaden tegen de menselijkheid gezochte Soedanese premier Al-Bashir bij hem te gast was. Hoewel deze weigering vooral lijkt te zijn ingegeven door politiek opportunisme, is het verwijt dat het Westen met twee maten meet niet onterecht. Zo hebben de Verenigde Staten het ICC niet erkend en kunnen dus ook niet vervolgd worden voor bijvoorbeeld mensenrechtenschendingen gepleegd in het kader van de War on Terror (denk bijvoorbeeld aan Guantanamo Bay). Werkelijk transnationale instituties die de rechtspositie van mensen zonder effectieve overheidsbescherming kunnen waarborgen komen maar zeer moeizaam van de grond. In een wereld die bestaat uit soevereine natiestaten, zijn landen nauwelijks genegen een soevereine macht boven zich te dulden. In deze situatie doen bepaalde belangen⎯meestal van de machtigsten en rijksten, zoals de landen in de Global North⎯zich dan al snel voor als universeel.


Nabestaanden van de in Marikana vermoorde mijnwerkers luisteren naar president Zuma’s presentatie van het Farlam onderzoeksrapport naar de toedracht van het bloedbad, 25 juni 2015 (Bron: Mail&Guardian). De voorzitter van de commissie, rechter Ian Farlam, heeft aangegeven dat de politie (SAPS) de onderzoekers systematisch heeft proberen te misleiden. Het rapport wijst geen verantwoordelijken aan. Zuma’s TV-presentatie vond plaats tijdens loadshedding (geplande elektriciteitsonderbreking) in de provincie waarin Marikana ligt.

Het verraad van het ANC

Mij valt op hoe ver Piketty’s stijl is verwijderd van de ‘toon van het debat’ in Zuid-Afrika over ‘transformatie’ (het gebruikte eufemistische beleidsjargon) dat op dit moment in alle hevigheid wordt gevoerd. Piketty’s toon is nuchter en niet-drammerig, maar misschien ook wel te beleefd.Wat me bij herlezing van de lezing pas opvalt, is dat Piketty met een boog heen gaat om de vraag naar de oorzaken van huidige grote sociaal-economische verschillen in Zuid-Afrika. ‘Ik ben hier niet om Zuid-Afrika de les te lezen’. Ongetwijfeld speelt economische globalisering en financiële deregulering een rol, maar Piketty geeft aan dat dat geen uitputtende verklaring kan zijn. Zijn het dan maar moeilijk uit te roeien Apartheidsstructuren? Maar ook dat kan geen volledige verklaring zijn, omdat de regerende partij, het ANC, nu juist het product is van strijd tegen kolonisatie en Apartheid. En zoals dagelijks in de krant te lezen is, ondermijnt het ANC systematisch de rechten van de arme zwarte bevolking. ‘Marikana’ is maar een, weliswaar extreem, voorbeeld van dit verraad. Ook de kwaliteit van het publieke onderwijs staat er beroerd voor, maar de voorzitter van een koepel van privéscholen (die uiteraard alleen betaalbaar zijn voor de welgestelde, hoofdzakelijk witte burgers) vertelde onlangs dat hij dik tevreden is over de steun van de regering waar hij onverminderd op kan rekenen. Niet alleen maakt het ANC geen haast met het uitvoeren van afgesproken landhervormingen, het voert daarentegen juist wetten door die het mogelijk maken informal settlements (sloppenwijken) te ontruimen en plat te walsen, met slechts vage toezeggingen van alternatieve huisvesting voor de bewoners. Het is de belangrijkste voedingsbodem voor de populariteit van de militante radicaal-linkse Economic Freedom Fighters. De voormalige Zuid-Afrikaanse minister van financiën, Trevor Manuel, zei in een interview naar aanleiding van een eerdere lezing door Piketty deze week dan ook dat het feit dat de politieke en economische elite in Zuid-Afrika geen haast maakt met sociaal-economische hervormingen niet economisch van aard is. Zelfs de belastingwetgeving die Piketty voorstaat is er al, op papier. Maar ‘onze problemen liggen bij de regering en hoe we de samenleving ervan doordringen dat we er samen voorstaan’.

Historisch geheugenverlies

Ondersteund door een indrukwekkende hoeveelheid economische gegevens trekt Piketty grote lijnen door tijd en ruimte en bestrijdt het ‘historische geheugenverlies’ waaraan de rijke landen in het Noorden lijden als het gaat om de geschiedenis van ongelijkheid in Europa. Hij trekt een parallel tussen de Franse Revolutie en wat hij de ‘Zuid-Afrikaanse Revolutie’ noemt: het einde van de Apartheid en de vreedzame overgang naar een democratisch bestel in 1994. Hoewel hij de vergelijking direct relativeert – de repressie onder het Apartheidsregime was veel groter dan tijdens het Ancien Regime, en anders dan in het 18e-eeuwse Frankrijk compliceren etnische verschillen door hun zichtbaarheid de emancipatie van gemarginaliseerde zwarte en gekleurde burgers – is de boodschap van deze parallel impliciet somber. Piketty wijst op de paradox dat de ongelijkheid in de Franse Republiek vlak voor de Eerste Wereldoorlog groter was dan tijdens het Ancien Regime, ondanks de formele gelijkheid van alle Franse burgers die tijdens de Franse Revolutie was geproclameerd in de Verklaring van de rechten van de mens en de burger (1789). Of misschien, zo suggereert Piketty, bestond deze ongelijkheid eerder dankzij dan ondanks formele gelijkheid. De politieke en economische elite kon de Franse Revolutie maar al te gemakkelijk gebruiken als excuus om niets te doen aan reële maatschappelijke ongelijkheden, zoals de invoering van (progressieve) inkomstenbelasting. Immers: elke burger was toch formeel gelijk en had toch het recht op vrij verkeer en de vrije keuze van een beroep? Er waren, stelt Piketty, ‘gewelddadige schokgolven’ nodig om eindelijk belasting- en sociale hervormingen door te voeren: de Eerste Wereldoorlog, de Grote Depressie van de jaren ’30 en de Tweede Wereldoorlog. Doelt Piketty met zijn vergelijking tussen de Franse en de Zuid-Afrikaanse Revolutie op de Zuid-Afrikaanse grondwet van 1994, de meest progressieve en egalitaire ter wereld? Ook daarin zijn immers alle burgers radicaal gelijke rechten toegekend, terwijl de ‘effectieve rechten’ van burgers gering zijn. Is ook hier een gewelddadige gebeurtenis, zoals een (burger-)oorlog, nodig om de politieke en economische elite eindelijk te doordringen van de noodzaak van werkelijke sociale hervormingen? Piketty zegt het niet, maar de parallel die hij trekt tussen Frankrijk en Zuid-Afrika suggereerde dat wel degelijk.

#RhodesMustFall

Er is geen ruimte om hem hierover te bevragen. De organisatoren hebben er van afgezien na afloop een discussie te organiseren met het aanwezige panel of de zaal. Naar de redenen kan ik alleen gissen. Misschien waren de organisatoren bang dat een discussie uit de hand zou lopen en vreesden ze misschien zelfs voor de veiligheid van hun gast? Op het scherm meen ik in het publiek naast een van Mandela’s dochters, ook Julius Malema te zien, voorman van de al genoemde militante populistische politieke partij Economic Freedom Fighters en nooit vies van provocerende opmerkingen en directe actie. En de dag tevoren is Piketty’s voorgenomen lezing op de Universiteit van Kaapstad (UCT) uitgelopen op een manifestatie van activistische studenten die zich groeperen rond de slogan #RhodesMustFall. Door falende techniek kon de videoverbinding met Parijs (Piketty’s komst naar Zuid-Afrika was vertraagd door visumproblemen) niet tot stand komen, waarna #RhodesMustFall het podium overnam. In een verklaring op hun website valt deze groep niet zozeer Piketty aan, maar de universiteit, die ze ‘hypocrisie’ verwijt. Door Piketty uit te nodigen zou UCT goede sier hebben willen maken als progressieve institutie, terwijl ze in werkelijkheid ongelijkheid op de campus alleen maar zou reproduceren door schoonmaak- en cafetariapersoneel uit te buiten en tegelijkertijd het top management ‘grotesk’ hoge salarissen uit te keren. Universiteiten gaan steeds meer over tot het outsourcen van hun ondersteunende personeel, waardoor hun rechtspositie wordt ondermijnd. Dat deze praktijk ook aan de orde is aan de universiteit waaraan ik werk, de Universiteit van Pretoria, ontdekte ik onlangs bij toeval, maar anders dan in Kaapstad en Johannesburg (Universiteit van de Witwatersrand) heeft dit nog niet tot solidariteitsacties van studenten of staf geleid. Sympathisanten van de protesterende studenten van UCT meenden verder dat arbeiders die werkelijk worden uitgebuit waren uitgesloten van het gesprek en daardoor de ‘arrogantie die aan de wieg stond van #RhodesMustFall’ alleen maar versterkt werd. De enige kritiek op Piketty kwam van een student die aanmerkte dat hij de rol van gender en etniciteit in sociale ongelijkheid miskent, en daardoor ‘onze ervaring uitwist’. Universiteitsbestuurders en politici reageerden daarop verhit, suggereerden dat de studenten de videoverbinding hadden gesaboteerd en verweten hen Piketty’s werk niet te hebben gelezen, omdat ze anders wel hadden ingezien dat hij voor dezelfde zaak strijdt als zij. Hoewel de klachten van de protesterende studenten dus vooral de universiteit betreffen en veel minder Piketty’s werk zelf, zou je het als een gemiste kans kunnen zien dat zij niet met Piketty in discussie konden gaan. Zelf zullen deze studenten dit waarschijnlijk niet betreuren, omdat zij weigeren zich te conformeren aan de liberaal-democratische procedures voor redelijk debat, die zij vooral ervaren als neo-koloniale en neo-liberale list om hun bezwaren niet serieus te hoeven nemen (de kwesties van stijl en strategie van protest verdienen een aparte blog bijdrage). (Voor de argumenten van #RhodesMustFall, zie hier)

Soweto

Tot besluit van de lezing zingt een vrouw op het podium een loflied op Mandela (zou een lied voor de weduwen van Marikana niet meer op z’n plaats zijn geweest?). De zaal stroomt intussen leeg, tegen het uitdrukkelijke verzoek van de organisatoren in om te blijven zitten (de hele gebeurtenis wordt opgenomen en live door de publieke omroep uitgezonden in Zuid-Afrika en een aantal andere landen), maar dat kan ook zijn omdat het publiek niet kan wachten op de borrel.Na afloop van de borrel staan we buiten de campus te wachten op onze Ubertaxi om terug te gaan naar Johannesburg. Een jonge vrouw, haar dienst in de catering zit er net op, klampt ons enthousiast aan. We zien er geweldig uit, vindt ze. Nee, dat komt niet omdat we wit zijn, maar omdat onze huid zo glad en stralend is… Ze is open en zet welbespraakt haar misnoegens over het evenement uiteen: het geld dat is uitgegeven aan de organisatie van dit evenement is niet welbesteed, vind ze. Fancy brochures, gepersonaliseerde naamkaartjes voor alle gasten, een leger aan bewakers en bedienend personeel en een overdadig buffet en borrel. Zelf woont ze in Soweto, en komt uit een arm gezin. De Nelson Mandela Foundation zou beter een deel van de organisatiekosten hebben kunnen besteden aan de gemeenschap in het township. Het bestrijden van armoede en sociale ongelijkheid is toch immers haar doelstelling? Ik kan haar geen ongelijk geven, zeker in het licht van de kwesties die Piketty in zijn lezing heeft aangesneden.


  • Click hier als je Piketty’s lezing in Soweto wilt nalezen en hier als je ‘m wilt nakijken
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s